Z historëji naszégò kòscoła

Jakbë sã kògòs zapitac, gdze nalezc mòże nôstarszé kòscołë na nordowëch Kaszëbach, wiele lëdzy rzekło bë wierã, że w Òksëwim, Pùckù czë Żarnówcu. Timczasã w Rëmi, miesce, chtërné wedle czãsto spòtikónégò pòzdrzatkù je “jizbą do spaniô” dlô Gdini, nalezc mòżemë kòscół, chtërnégò pòczątczi sygają jesz 13 a mòże nawetka 12 stolecégò.

Parafiô w Rëmi na kôrtach historii pòkôza sã 31 rujana 1253 rokù. W wëstôwionym tej dokùmeńce włocławsczi biskùp Wòlimir rozsądzył sztrid midzë cystersama z Òlëwë a norbertankama z Żukòwa. Cystersë bëlë tedë gwôscëcélama nordowégò dzéla Òksëwsczi Kãpë, co pòdléga parafii w Òksëwim. Samò Òksëwié przënôlégało w tim czasu do klôsztoru w Żukòwie. Cystersë, nie chcącë dodôwac zwësków swòjémù “procëmnikòwi”, kôzelë mieszkańcóm wsów, co przënôlégałë do òlëwsczégò klôsztoru, jic wiedno do kòscoła w Rëmi i prawie tam składac wszelejaczé daninë. Norbertanczi ni mògłë pògòdzëc sã z taczim zmniészenim swòjëch zwësków i pòprosyłë biskùpa ò jinterwencjã. Biskùp dokładno rozgrańcził òbie parafie i zakôzôł rëmsczémù probòszczowi (“Plebanus de Rumpna”) miec pretensje do dëszpastursczi òpieczi nad wsama na Òksëwsczi Kãpie.

Pò tim przëtrôfkù przez dłudżi czas ni mómë w zdrzódłach niżódnëch wiadłów ò rëmsczi parafii. Leno w 1474 rokù pòjôwiô sã nadczidka ò kaplëcë sw. Krziża w Rëmi. Wierã w tim samim czasu drzewiany donëchczôs kòscół zwëskôł mòcné, z gòticczi cegłë mùrowóné prezbiterium, jaczi òbzerac mòżemë jaż do dzysô.

Pòd kùńc 16 stalata włocławsczi biskùp Hieronim Rozrażewsczi przeprowadzył wizytacje wszëtczich parafiów, co mù pòdlégałë. I prawie z tegò czasu, z 1583 rokù pòchôdô pierszé òpisanié rëmsczégò kòscoła. Nosył òn tej wezwanié sw. Stanisława. Miôł mùrowóné prezbiterium i nawë z prësczégò mùru. Probòszczã béł w tim czasu Valbius Holender, a witrikama (czëlë nôleżnikama parafialny radzëznë) Walãti Alpheikt, Jakùb Temermann i wójt Michôł Kruszer. Bëła tej téż w kòscele strzébnô monstrancjô z mòsągòwą pòdstawą, strzébny czelich ë krziż. Béł ju tedë wierã téż w kòscele zwón z 1530 rokù, chtëren dzysô je ju w nowim kòscele. Z pòstãpny wizytacji z 1597 rokù mòżemë sã doznac, że probòszczã je cysters z Òlëwë Bartłomiej Reich. Kòscół mô tej dwa wôłtôrze; na wikszim snôżo namalowóny béł òbrôz, co przedstôwiôł Swiãti Krziż. Stôrô zwònica bëła tej zniszczonô a na ji môlu stoja ju nowô wëbùdowónô z prësczégò mùru. Co cekawé, wedle òbù wizytacjów felało znaków, co bë wskazywałë na kònsekracjã kòscoła. Bëłë òne wierã w pierwòsznym bùdinkù a pò bùdowie w 15 stolecym òbrzészk nen nie òstôł zjiscony.

Sto lat pózni, pòdług wizytacji z 1686 rokù kòscół mô ju wezwanié sw. Miklosza i Swiãtégò Krziża. Bùdink krëti je tej szindlama, ale mòcno zniszczonyma. Jak widzëc, szwedzczé wòjnë, co baro ògrabiłë pòmòrsczé wsë, miałë téż swój cësk na kòscół. Ùpôdk kòscoła corôz barżi pòstãpòwôł. W 1781 rokù kòscół “staroscą i słabòscą swòją nachilô sã kù zemi” a w dakù je wiele dzurów. Baro lëchò bëło téż bënë, “wszëtkò razã i wôłtôrze nowé mùsz je tuwò robic”. Stón nen nie warôł równak ju za długò. Pózni nastãpùje òglowi remont kòscoła. Zachòwóné òstało gòticczé prezbiterium, ale nawë dostałë nowé ceglané scanë (dzél nordowi scanë òbstojôł do dzysô). Zwònica òsta rozebrónô, nowô zôs pòstawionô òsta òbòk, na pôłnié òd kòscoła. Kòscelny bùdink miôł tej 22 métrë długòscë ë 8 métrów szerokòscë.

19 stolecé przëniosło rozwój Rëmi i całémù ji òkòlémù. Sparłãczoné to bëło z rostã lëczbë lëdztwa. Stôri kòscół zaczinôł bëc ju kąsk za malinczi dlô wiérnëch. Òkróm tegò w 1859 rokù pòswiãcony òstôł w Rëmi wiele wikszy i barżi widzałi ewangelëcczi kòscół (dzysô miescy sã tam gimnasticznô zala Spòdleczny Szkòłë nr 1), co téż mùszało bëc dodôwkòwim pòdskôcënkã. Probòszcz Wòjcech Ziemann zaczął tej starac sã ò wëstawienié nowégò kòscoła. W 1910 rokù technicznô ùdba bëła ju fertich, zôs w rujanie 1913 r. nowi kòscół stojôł ju w sërowim stanie. Wëstôwiony òstôł òn pò procëmny stronie drodżi (dzysdniowi sztrasë Kòscelny), naprocëm stôrégò kòscoła. Ale tôkle zrzeszoné z wòjną ë dëtkòwé jiwrë sprawiłë, że pòswiãcony òstôł dopiérze 19 czerwińca 1921 rokù. Òtrzimôł tej wezwanié Nalezeniégò Swiãtégò Krziża.

A co dzejało sã tej ze stôrim kòscołã? Jegò techniczny stón dërch stôwôł sã corôz gòrszi. “Diecezja chełmińska. Zarys historyczno-statystyczny” z 1928 rokù tak gò òpisëje: “Kòscół stôri, zachòwóny dlô swòji òsoblëwi bùdowë, ùżiwóny jakno smiertelnica, zala do zéńdzeniów ë nôùczi. Nabòżeństwò sã w nim nie òdprôwiô.” W dwadzestëch latach wëniosłi òstôł z niegò główny wôłtôrz, chtëren wstôwiony òstôł do bòczny nawë nowégò kòscoła.

Drëgô swiatowô wòjna przëspiesza ùpôdk stôrégò koscoła. W séwnikù 1939 rokù toczoné bëłë ò Rëmiã drãdżé biôtczi. Wëzdrzi na to, że kòscół mùszôł je przewarac, bò òb czas òkùpacji Wehrmacht zrobił so w nim magazyn. Ni miało to wierã za dobrégò cëskù na jegò stón. W 1945 rokù Rëmiô jesz rôz nalazła sã w ògniu biôtków, chtërné do historii przeszłë jakno “bitwa pòd Janowã”. Stôri kòscół wëszedł z nich ùszkòdzony, ale wcyg jesz przez czile lat òdbiwa sã tam nôùka religii. Òkôzało sã równak, że nowé czasë téż nie bëłë za baro żëczné stôrémù bùdinkòwi. Felënk dëtków na ùprôw przëspiesził jegò ùpôdk. Òstawiony bez òpieczi kòscół òstôł zaniweczony i rozebróny. Òstałë leno dwie scanë z gòticczégò prezbiterium ë dzél nordowi nawë. W 1969 rokù je òn òpisywóny ju jakno rëjina. Niemôłi dzél w znikwienim kòscoła mielë sami mieszkańcë Rëmi, co wëwòzywelë stądka cegłë i żeliwné òzdobë grobów na smãtôrzu. Szkandalny je téż fakt, że strzédnowieczny kòscół do ùrzãdowégò spisënkù zabëtków wpisóny òstôł dopiérkù 16 rujana 1989 r. (pòd numrã 1062). Dopiérze w 1994 rokù òstałë tam zaczãté archeologiczné badérowania, co doprowadzëłë do òdkrëcégò nôstarszich fùńdamentów kòscoła, pòchôdającëch wierã jesz z 12 stalata. Zachòwóné mùrë òstałë ùprawioné i òznôczony òstôł nacéchùnk fùńdamentów. W gòdnikù 1994 rokù dzejôrze Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniégò w Rëmi na zaòstałoscach kòscoła pòstawilë pòmnik Mestwina II, slédnégò ksążëca Gduńsczégò Pòmòrzô.

Przez jaczis czas wëzdrzało na to, że na tim sprawa sã skùńczi. Równak w lëpińcu 2007 r. przédnictwò Rëmi ùdbało so zrekònstruòwac stôri kòscół. Nie mdze òn ju równak pełnił sakralnëch fąkcjów. W òdbùdowónym bùdinkù bãdze môłé mùzeum, galeriô kùńsztu, a nawetka bãdą sã mògłë tam òdbiwac teatrowé przedstawienia. Chcemë le tej miec nôdzejã, że ju niedługò nen jeden z nôstarszich kòscelnëch bùdinków na Kaszëbach òdzwëskô przënôléżny mù môl na kùlturalny ë turisticzny mapie naji zemi.

Robert Chrzanowsczi Dolm. Słôwk Fòrmella

Historia parafii rumskiej

Parafia rumska powstała w I połowie XVIII wieku. Pierwotnie obejmowała swoim zasięgiem także obszar późniejszej parafii w Redzie, czyli takie punkty osadnicze, jak Rekowo, Ciechocino, Pieleszewo, Gniewowo, Zbychowi, Łużyce i Zagórze.

Pierwsze dane źródłowe o terytorium parafii Rumia pochodzą z XIII wieku. W XIX wieku parafia w Rumi obejmowała wieś i folwark Rumia, folwark Janowo oraz wieś Kazimierz. Natomiast Zagórze wraz z Białą Rzeką i Szmeltą, a także należące do wsi Rumia Ludwikowi, wchodziły w skład parafii w Redzie, z tym że do 1887 roku parafie rumska i redzka były ze sobą połączone, a kościół w Redzie pełnił rolę filialnego wobec obu parafii, a Reda mała odtąd własnych proboszczów, względnie administratorów parafii. W W 1897 roku rada parafii w Rumi wystąpiła do biskupa chełmińskiego, Leona Rednera (1886-1898), z prośbą o włączenie Zagórza, Łużyc i Dębogórza do parafii w Rumi, która liczyła wówczas tylko 821 wiernych (w porównaniu z 3189 wiernymi należącymi do parafii rzymsko-katolickiej e Redzie). Podobną prośbę złożyli katolicy Zagórza w 1901 roku. Po dłuższych negocjacjach, mimo długotrwałego oporu rady parafialnej w Redzie, nastąpiło 1 stycznia 1907 roku przeniesienie Łężyc i Zagórza ze Szmeltą z parafii Reda do parafii rumskiej.

Stan terytorialny parafii rumskiej z 1928 roku przedstawiał się następująco:

Rumia – powiat morski – 855 dusz;
Białorzeka i Ludwikowo – 5 km – 315 dusz;
Janowo (Johannisdorf) – 1,5 km – 183 dusze;
Kazimierz – 2 km – 131 dusz;
Łężyce (Lensitz) – 7-9 km – 372 dusze;
Szmelta (Schmelz) – 3 km – 330 dusz;
Zagórze – 2 km – 569 dusz;
1 maja 1957 roku na terytorium parafii Podwyższenia Krzyża Świętego została erygowana nowa parafia pw. NMP Wspomożenia Wiernych. Kolejne zmiany terytorialne nastąpiły w 1984 roku, gdy erygowano dwie następne parafie: pw. Św. Józefa i Judy Tadeusza (7 grudnia 1984 r.) i pw. Św. Jana z Kęt (24 sierpnia 1984r.) Dekretem z 29 sierpnia 1999r. ks. abp. Tadeusza Gocłowskiego została erygowana parafia pw. Bł. Edmunda Bojanowskiego w Rumi.

Pod względem administracji kościelnej parafia rumska od swego powstania należała do Archidiakonatu Pomorskiego, który aż do 1818r. związany był z diecezją włocławską. Mową postanowienia z 20 listopada 1818r. Stolica Apostolska odłączyła Archidiakonat pomorski od diecezji włocławskiej i zamieniła na Apostolski Wikariat Pomorski, zaś 16 lipca 1821r. bullą „De sallute animarum” ostatecznie przydzieliła do diecezji chełmińskiej.

W ramach administracyjnego podziału diecezji parafia Rumia należała do dekanatu wejherowskiego. Wyjątek stanowił tu jedynie okres II wojny światowej, kiedy to hitlerowcy zlikwidowali podział na dekanaty, a za podstawową jednostkę administracji kościelnej uznali powiat. Rumia należała wówczas do powiatu wejherowskiego. 25 marca 1992r. w wyniku podziału administracyjnego i terytorialnego diecezji, Rumia weszła w skład diecezji gdańskiej, dekanatu redzkiego.

Dzisiaj Rumia to ponad 40-tysięczne miasto, w skład którego wchodzą dzielnice: Stara Rumia, Lotnisko, Biała Rzeka, Szmelta, Zagórze, Janowo i Kazimierz.

Wszystkie informacje zaczerpnięte z książki: „Daj mi duszę, resztę zabierz. Salezjanie w Rumi, 1937-2007”, Rumia 2007, s.313-314.

Historia kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego

Parafię rzymsko-katolicką w Rumi założyli cystersi oliwscy około 1220r., otrzymawszy tę wieś od księcia Subisława, syna Sambora I. Poprzednio Rumia należała do parafii redzkiej. W roku 1253 Wolimir, biskup włocławski, przebywając w Gdańsku wydał dokument, w którym zabronił proboszczowi Rumi pełnić opiekę duszpasterską nad wsiami parafii oksywskiej. Proboszczami w Rumi byli na przemian cystersi oliwscy i księża świeccy.

Po wojnach szwedzkich zaistniała potrzeba połączenia parafii rumskiej i redzkiej w jedną (w 1683r. i podobnie w 1730r.). Dopiero w 1887r. usamodzielniono  ponownie probostwo w Rumi. Parafię w Rumi, obok Oksywia, Pucka, Strzelna, Żarnowca, uznaje się za najstarszą w tej części Pomorza Gdańskiego.

Kościół w Rumi jest usytuowany na dawnych terenach należących do Kurii w Pelplinie. Nie jest on pierwszą świątynią  w omawianej miejscowości, gdyż został zbudowany dopiero w roku 1918, a konsekrowany 19 czerwca 1921r. przez ks. bpa sufragana, Jakuba Klundera. Początkowo wezwaniem parafii było „Znalezienie Krzyża Świętego”. Obecnie parafia funkcjonuje pw. „Podwyższenia Krzyża Świętego”.

Dokumenty powizytacyjne z 1583r. wymieniały istniejący tu już w XIIIw. kościół parafialny pod wezwaniem „Świętego Stanisława” (patrona kościoła). Kościół rumski miał murowane prezbiterium, a resztę zbudowano z tzw. muru pruskiego. Wokół kościoła znajdował się cmentarz parafialny. W okresie międzywojennym stary kościół był wykorzystywany do nauki religii i jako kaplica cmentarna, po II wojnie światowej popadł w ruinę.

Oprócz kościoła parafialnego istniała tu od 1474 roku kaplica Świętego Krzyża, która znajdowała się u wejścia do wsi. Była ona szczególnie licznie odwiedzana w dniu Podniesienia i Znalezienia Św. Krzyża, prawdopodobnie z powodu znajdujących się w nim relikwii Krzyża Świętego. Na jej utrzymanie płaciło czynsz czterech ogrodników, każdy po 1 złp.

W latach 1858-1859 wzniesiono na jednohektarowej parceli podarowanej przez właściciela majątku w Janowie, Ludwika Hannemenna, nieistniejący już dziś kościół ewangelicki. Do czasu wybudowania kościoła ewangelickiego mieszkańcy wsi i folwarku Rumia, Zagórze i Szmelta należeli do parafii w Bolszewie koło Wejherowa. Kościół funkcjonował do 1945 roku. W 1960r. został przebudowany i zaadoptowany na świetlicę Szkoły Podstawowej nr 1 przy ulicy Kościelnej 6. Zachowane dokumenty powizytacyjne parafii rumskiej z lat 1686-1687, 1701-1702, 1710, 1766 i 1781 pozwalają na odtworzenie wyglądu i stanu kościoła parafialnego.

Kościół parafialny pod wezwaniem „Świętego Mikołaja” i „Krzyża Świętego” w II połowie XVII i XVIII w. nie był w najlepszym stanie technicznym. Dokumenty z 1686r. stwierdzają, że kościół pokryty był gontem (drewnianą klepką), ale już silnie zniszczonym. Prawie sto lat później, w 1781r. wizytatorzy w następujący sposób przedstawiali rumską świątynię:

Fabryka cała kościoła rumskiego, który In Presbyterio murowany aż do połowy, reszta zaś wraz z dzwonnicą w mur pruski, starością i słabością swoją nachyla się ku ziemi, y nowego siebie wystawienia potrzebne. Dach kościoła jest z dachówki, miejscami znaczne dziury mający. Dzwonnica częścią szkutami częścią tarcicami obita. Drzwi do kościoła staroświeckich dwa na zamkach mocnych, sufit w kościele z tarcic rujnujący się podłoga przez kościół częścią cegłami, częścią tarcicami wyłożoną nieznającą całości, zwały dołów wszędzie pełna. Zakrystya sufit ma gliną wylepiony mizerny zgoła potraciwszy. Sprzęty kościelne nie masz, co opisywać, gdy przy wystawieniu nowego kościoła wszystko wraz i ołtarze nowe potrzeba tu robić.”

Poważnym problemem parafii rumskiej  były szczupłe rozmiary starego kościoła w Rumi, którego szczątki można jeszcze zobaczyć na starym cmentarzysku rumskim w pobliżu nowego kościoła. Stary kościół z trudem mieścił wiernych dotychczasowej parafii rumskiej. Stąd też w obliczu starań powiększenie parafii rumskiej, jak i ze względu na zły stan techniczny dotychczasowej świątyni, koniecznością stała się budowa nowego kościoła parafialnego w Rumi. Stąd też rumska gmina katolicka wystąpiła z projektem zbudowania w pobliżu starej świątyni nowego kościoła. Już w 1907r. zgromadzono na ten cel sumę blisko 32 tysięcy marek. W 1910r. projekt nowego kościoła był już gotów, przy czym koszty budowy oszacowano na 137.300 marek, z czego gmina katolicka miała pokryć 88.000 marek, a jeśli chodzi o resztę w wysokości 49.300 marek, to liczono na dotację państwa jako patrona parafii rumskiej.

22 kwietnia 1913r. rozpoczęto prace pod budowę kościoła. W październiku 1913r. kościół był już gotowy w stanie surowym, włącznie z dachem i otynkowaniem zewnętrznym. W lutym 1915r. pozostały do wykończenia prace stolarskie i ślusarskie, jak i wyposażenie kościoła. Tocząca się wojna zahamowała tempo prac wykończeniowych i dopiero w czerwcu 1918 r. zainstalowano w kościele organy zbudowane przez elbląską firmę E.Wittek.

Po II wojnie światowej kościół posiadał gołe zaniedbane ściany. Jedynie owalny obraz sufitowy nad prezbiterium przedstawiający Ostatnią Wieczerzę pochodził z okresu międzywojennego. Prawie wszystkie prace związane z malowaniem (techniką wapienno-temperowaną) i zdobieniem ścian i sufitu kościoła wykonano w latach 1954-1956 przez prof. Mariana Schwarza z Poznania. Prof. Schwarz był również autorem obrazów ołtarzach bocznych, projektantem witraży, wykonał złocenia oraz zajął się renowacją stacji Drogi Krzyżowej.

W latach 1992-1996 przeprowadzono renowację organów, malowideł ściennych i złoceń, polichromii ścian i sufitów, a także pomalowano ławki, chór, dodając elementy zdobnicze w formie płaskorzeźb. Z pomocą fachowców odnowiono zabytkowe ołtarze, ambonę i stacje Drogi Krzyżowej. Dokonano przebudowy całego prezbiterium, łącznie z przesunięciem ołtarza i wyłożeniem posadzki. Wewnątrz kościoła położono nową granitową posadzkę, a filary obłożono marmurem. Również w kościele założono gazowe ogrzewanie i nową instalację elektryczną.


Wszystkie informacje zaczerpnięte z książki: „Daj mi duszę, resztę zabierz. Salezjanie w Rumi, 1937-2007”, Rumia 2007, s.313-316.